تأثیر نحوهٔ برخورد و گفتوگوی پزشک با بیمار بر درد هنگام درمان دندانپزشکی

چکیده: دردی که بیمار روی صندلی دندانپزشکی حس میکند فقط حاصل تحریک بافت نیست؛ اعتماد به پزشک، واژههایی که پیش و حین درمان میشنود و حسی که از کنترل اوضاع دارد، شدت آن را بالا و پایین میبرد. این مقالهٔ کوتاه، مهمترین شواهد علمی را در کنار روش روزمرهٔ نگارنده مرور میکند: لبخند و اعتمادسازی پیش از درمان، بیحسیِ تا جای ممکن کمدرد با هشدار صادقانه، توضیح قدمبهقدم همراه با امکان توقف، شروع از آسانترین دندان و توضیح کامل پس از درمان.
مقدمه: درد، پیش از لمس دندان آغاز میشود
بسیاری از بیماران پیش از شروع درمان، درد را در ذهن خود تجربه کردهاند؛ خاطرهٔ یک درمان قدیمی یا حتی صدای توربین کافی است تا بدن در حالت آمادهباش قرار بگیرد. حدود یک نفر از هر هفت نفر اضطراب شدید دندانپزشکی دارد و نخستین گام مدیریت آن، شناختن ترس بیمار است، نه شروع فوری درمان [1]. راهنمای بالینی NHS انگلستان نیز مدیریت اضطراب را بخشی از استاندارد درمان میداند [2]. به همین دلیل، درمان کمدرد فقط به داروی بیحسی و مهارت دست پزشک وابسته نیست؛ گفتوگوی درست، بخشی از خود درمان است.
۱. اعتماد و واژهها، درد را کم و زیاد میکنند
اعتماد بیمار به دندانپزشک با اضطراب کمتر همراه است [3]. قویترین شاهد از هالی و همکاران است: وقتی دندانپزشک پیش از درمان از اضطراب بیمار باخبر شد و آشکارا به ترس او پاسخ داد، اضطراب بیمار هنگام ترک مطب کمتر بود [4]. یعنی دیدن و نام بردن ترس بیمار، خود یک مداخله است.
روش نگارنده: کار با لبخند در اولین برخورد شروع میشود. به بیمار میگویم درمانش خیلی راحت است و تا امروز اشتباه فکر میکرده که درد دارد؛ قول میدهم اصلاً درد نداشته باشد و روشن میگویم اگر هر جا درد داشت، کار را متوقف میکنم. این قول تشریفاتی نیست؛ آنچه بیمار را بیش از خود درد میترساند، احساس بیاختیاری و غافلگیر شدن است.
مستقیمترین آزمایش دربارهٔ واژهها، کار وارلمن و همکاران است: بیمارانی که پیش از تزریق جملهٔ آرام و واقعی شنیدند، میانهٔ نمرهٔ دردشان ۳ از ۱۰ بود؛ در برابر ۵ از ۱۰ برای جملهٔ تهدیدکنندهٔ «مثل نیش زنبور میسوزد» (p < 0.001) [5]. فراتحلیل پیترسن و همکاران نیز نشان داد پیشنهاد کلامی منفی بهتنهایی میتواند درد را با اندازهاثری متوسط تا بزرگ بالا ببرد [6].
![میانهٔ نمرهٔ درد پس از تزریق بیحسی با دو شیوهٔ بیان؛ داده از وارلمن و همکاران (۲۰۱۰) [5].](/images/articles/dentist-communication-and-pain/fig-2.webp)
اما دلداریِ کلی کافی نیست. جملههایی مانند «چیزی نیست، درد ندارد» یا پرسیدن تکراریِ «درد داری؟» گاهی توجه بیمار را بیشتر روی درد متمرکز و اضطراب را بیشتر میکند [7]. روش نگارنده روی همین مرز حرکت میکند: در جاهایی که احساس میکنم بیحسی ممکن است کمی درد داشته باشد، از پیش صادقانه میگویم ممکن است یک کوچولو درد بگیرد و از همان لحظه عذرخواهی میکنم؛ و هر جا بیمار دردی حس کند، عذرخواهی میکنم و میگویم درکش میکنم. هشدار کوتاه و صادقانه، بیمار را آماده میکند بیآنکه انتظار درد بسازد.
| بهجای این بیان | این بیان را به کار ببرید |
|---|---|
| «مثل نیش زنبور میسوزد؛ بدترین بخش کار همین است.» | «الان بیحسی میزنم تا دندانت کاملاً بیحس شود و راحت باشی.» |
| «اصلاً درد ندارد، نگران نباش.» (بدون توضیح) | «ممکن است یک کوچولو سوزش کوتاه حس کنی؛ از همین حالا ببخشید.» |
| پرسیدن تکراریِ «درد داری؟» در تمام درمان | علامت توقفِ از پیش توافقشده و شرح خنثیِ حسِ قدم بعدی |
جدول ۱ ـ انتخاب واژهها پیش و حین درمان [5، 7].
۲. توضیح قدمبهقدم و حس کنترل
واردل نشان داد شرح پیوستهٔ مراحل و حسهایی که بیمار خواهد داشت، و دادن امکان توقف درمان با بالا آوردن دست، هر دو نمرهٔ درد را کمتر میکند [8]. گدنی و لوگان نیز نشان دادند حس کنترل بیمار، از مسیر دردِ مورد انتظار، به دردِ واقعاً تجربهشده میرسد [9]. راهنمای NHS علامت توقف را «ساده و بسیار مؤثر» میداند [2]. صورت دقیقتر روش نگارنده همین است: بهجای پرسیدن مداوم «درد داری؟»، پیش از شروع بر سر یک علامت توقف توافق میکنیم و حین کار، حسِ قدم بعدی را خنثی و کوتاه شرح میدهم.
در عصبکشی، وقتی حفرهٔ پالپ و ورودی کانالها را باز میکنم، به بیمار میگویم: «عصب دندونتو باز کردم، عصب دندونت رو درآوردم؛ دیدی درد نداشت؟ دیگه از این به بعد دندونت عصب نداره که بخواد درد بگیره.» چون این مرحله زود اتفاق میافتد، بیمار زود خیالش راحت میشود. پس از فایل کردن کانالها هم میگویم عصبکشی تمام شده و فقط پر کردن دندان مانده است. در کشیدن دندان، از ابتدا توضیح میدهم که نخست فقط دندان را لق میکنم و الواتور را نشان میدهم؛ بیماران معمولاً از دیدن فورسپس وحشت دارند و یاد انبردست و داستانهای عامیانه میافتند. نشان دادن ابزار واقعی، تصویر ترسناک ذهنی را با واقعیت جایگزین میکند.
۳. بیحسیِ کمدردتر و شروع از آسانترین دندان
هیچ تکنیکی تزریق را کاملاً بدون درد نمیکند، اما تزریق آهسته ـ حدود ۶۰ ثانیه برای هر کارپول ـ هم راحتتر است و هم موفقیت بلاک عصب آلوئولار تحتانی را بیشتر میکند [10]. دشوارترین بیحسیها در پالپیت برگشتناپذیر علامتدار است؛ در همین شرایط مشخص، پیشدارو با داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی موفقیت بلاک را از کمتر از ۴۰ درصد به حدود ۵۵ تا ۷۳ درصد میرساند ـ شانس را بالا میبرد، اما موفقیت را تضمین نمیکند و انتخاب دارو باید با شرححال هر بیمار انجام شود [11].
![موفقیت بلاک در پالپیت برگشتناپذیر علامتدار، با و بدون پیشداروی ضدالتهاب؛ داده از اینچینگولو و همکاران (۲۰۲۶) [11].](/images/articles/dentist-communication-and-pain/fig-3.webp)
روش نگارنده: در دندانهایی که عفونت شدید دارند، از مسکن پیش از درمان استفاده میکنم و بهجای یک روش تزریق بیحسی، از دو روش استفاده میکنم. شروع درمان هم همیشه از دندانی است که درمان راحتتر و کوتاهتری دارد ـ مانند یک ترمیم یا عصبکشی تککانال ـ و ترجیحاً از فک بالا، چون بیحسی در فک بالا راحتتر، کمدردتر و موفقتر است. راهنمای NHS نیز «مرحلهبندی درمان» از کارهای سادهتر را از فنون مدیریت اضطراب میداند [2]. نخستین تجربهٔ موفق، محکمترین پایهٔ اعتماد برای نوبتهای بعدی است.
۴. یک تجربهٔ بالینی: از ترسِ یک لمس ساده تا چهار دندان در یک جلسه
بیماری داشتم که هنگام معاینه، وقتی انگشتم به لبش خورد، از جایش پرید. مدام میگفت احساس میکند قرار است وسط کار ناگهان دردش بگیرد؛ به هیچ عنوان اعتماد نداشت و از هر چیزی میترسید. در جلسهٔ درمان، ابتدا یک بیحسی بدون درد برایش زدیم. بهجای یک کارپول، دو کارپول زدیم و همین را به او گفتم؛ گفتم بیحسی بیشتری زدهام تا مطمئن شویم دندانش کاملاً بیحس شده است؛ داروی استفادهشده همان لیدوکائین همیشگی بود و آنچه بیشتر شده بود، حجم بیحسی و اطمینانی بود که این توضیح به او میداد. سپس پنج دقیقه صبر کردیم تا از بیحسی کامل مطمئن شویم.
درمان را با آزمایش شروع کردم: نخست توربین را بدون تماس با دندان در دهانش روشن کردم و پرسیدم درد دارد یا نه؛ سپس با ضربههای نقطهای روی دندان کار را آغاز کردم. وقتی پاسخش منفی بود، گفتم دیگر نیازی نیست نگران باشد؛ سختترین مرحله گذشته و از این به بعد همهچیز خیلی راحت است. اگر بیماری در این آزمون بگوید درد دارد، معمولاً هنوز ترس بر او غلبه دارد و اعتماد کامل شکل نگرفته است؛ مگر اینکه پیش از بیحسی، درد با هوا و آب سرد از علائم دندان بوده باشد که نشان میدهد دندان بیحس نشده است. نتیجه این بود که در همان یک جلسه، دو دندانش را عصبکشی کردیم و دو دندانش را تراش روکش دادیم. تفاوت را داروی دیگری نساخت؛ زمان، توضیح و اعتمادی ساخت که قدمبهقدم به دست آمد. این روایت، گزارشی از تجربهٔ نگارنده است، نه یک مطالعهٔ کنترلشده.

۵. توضیح پس از درمان، حلقهٔ اعتماد را کامل میکند
پس از درمان، حتماً برای بیمار توضیح میدهم که قرار است با چه حسهایی روبهرو شود. وقتی بیمار از پیش بداند چه چیزی طبیعی است، نمیترسد، مضطرب نمیشود و به دندانپزشکش شک نمیکند. شواهد نزدیک نیز همین جهت را نشان میدهند: پیگیری تلفنی پس از کشیدن دندان با عوارض کمتر تا روز هفتم همراه بود (۱۵٫۷ درصد در برابر ۳۰٫۷ درصد) و رضایت بیماران از پیگیری ۸٫۶ از ۱۰ بود [12]؛ و تماس تلفنی، رعایت دستورهای پس از درمان را نیز بهتر کرد [13].
جمعبندی: پروتکل ارتباطی در یک نگاه
| مرحله | روش نگارنده | پشتوانه |
|---|---|---|
| پیش از درمان | لبخند در اولین برخورد؛ اعتمادسازی؛ قول توقف کار در صورت درد | تصدیق ترس، اضطراب را کم کرد [4] |
| پیش از تزریق | هشدار کوتاه و صادقانه، همراه با عذرخواهی پیشاپیش | بیان آرام: درد ۳ در برابر ۵ [5] |
| تزریق | تزریق آهسته؛ در پالپیت برگشتناپذیر، پیشدارو و دو روش تزریق | تزریق ۶۰ ثانیهای [10]؛ موفقیت ۵۵ تا ۷۳٪ [11] |
| حین درمان | توضیح قدمبهقدم؛ نشان دادن الواتور؛ علامت توقف توافقی | شرح حسها و امکان توقف [8، 9] |
| ترتیب درمان | شروع از آسانترین دندان، ترجیحاً در فک بالا | مرحلهبندی درمان [2] |
| پس از درمان | توضیح حسهای طبیعی و نشانههای هشدار | پیگیری تلفنی و عوارض کمتر [12، 13] |
جدول ۲ ـ پروتکل ارتباطی نگارنده و پشتوانهٔ هر جزء آن.
لبخند در اولین برخورد، قولی که پیش از درمان داده میشود، بیحسیِ کمدرد، صداقت دربارهٔ درد احتمالی، توضیح قدمبهقدم و آگاه کردن بیمار از آنچه پس از درمان در انتظار اوست؛ هیچکدام کار اضافهای در کنار درمان نیستند ـ اینها خود درماناند. محدودیت شواهد را هم باید روشن گفت: بخشی از مطالعات این حوزه کوچک یا غیرمستقیم است و برای توضیح پس از درمان هنوز کارآزمایی اختصاصی دندانپزشکی وجود ندارد؛ این مقاله فقط ادعاهایی را نگه داشته است که منبعی پشت آنهاست.
منابع
- Armfield JM, Heaton LJ. Management of fear and anxiety in the dental clinic: a review. Australian Dental Journal. 2013;58(4):390–407.
- NHS England. Clinical standards for dental anxiety management. 2023. https://www.england.nhs.uk/long-read/clinical-guide-for-dental-anxiety-management/
- Yuan S, Freeman R, Hill K, Newton T, Humphris G. Communication, trust and dental anxiety. Dentistry Journal. 2020;8(4):118. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7712465/
- Hally J, Freeman R, Yuan S, Humphris G. The importance of acknowledgement of emotions in routine patient psychological assessment: the example of the dental setting. Patient Education and Counseling. 2017;100(11):2102–2105. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28619274/
- Varelmann D, Pancaro C, Cappiello EC, Camann WR. Nocebo-induced hyperalgesia during local anesthetic injection. Anesthesia & Analgesia. 2010;110(3):868–870. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20042440/
- Petersen GL, Finnerup NB, Colloca L, et al. The magnitude of nocebo effects in pain: a meta-analysis. Pain. 2014;155(8):1426–1434. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4213146/
- O'Brien OK, Donnell CC. The “Are You OK?” paradox: a scoping review of nocebo and negative suggestion in healthcare communication. Dentistry Journal. 2026;14(5):274. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42187651/
- Wardle J. Psychological management of anxiety and pain during dental treatment. Journal of Psychosomatic Research. 1983;27(5):399–402.
- Gedney JJ, Logan H. Perceived control and negative affect predict expected and experienced acute clinical pain. Clinical Journal of Pain. 2007;23(1):35–44. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17277643/
- Kanaa MD, Meechan JG, Corbett IP, Whitworth JM. Speed of injection influences efficacy of inferior alveolar nerve blocks. Journal of Endodontics. 2006;32:919–923.
- Inchingolo AD, Marinelli G, Zaminga LP, et al. Effectiveness of anti-inflammatory premedication on inferior alveolar nerve block success in acute irreversible pulpitis: a systematic review. Exploration of Medicine. 2026;7:1001381. https://www.explorationpub.com/Journals/em/Article/1001381
- Pippi R, Pietrantoni A, Patini R, Santoro M. Is telephone follow-up really effective in early diagnosis of inflammatory complications after tooth extraction? Medicina Oral, Patología Oral y Cirugía Bucal. 2018;23(6):e707–e715. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6261002/
- Aloy-Prósper A, Pellicer-Chover H, Balaguer-Martínez J, et al. Patient compliance to postoperative instructions after third molar surgery. Journal of Clinical and Experimental Dentistry. 2020;12(10):e909–e915. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7600202/
دربارهٔ نویسنده: دکتر ماریا لشکر، جراح و دندانپزشک؛ مطب دندانپزشکی دکتر ماریا لشکر (نظرآباد) و مرکز کاشت دندان ایران ایمپلنت (تهران).
مقالههای دیگر

بلیچینگ دندان چیست؟ چقدر سفید میکند، چقدر میماند و آیا آسیب میزند؟
بلیچینگ یعنی روشن کردن رنگ خودِ دندان با ژل مخصوص، در مطب یا در خانه با قالب اختصاصی. اگر درست و تحت نظر دندانپزشک انجام شود، به دندان آسیب نمیرساند؛ دندانها معمولاً ۲ تا ۳ درجه روشنتر میشوند و حساسیت موقت پس از آن طبیعی است و برطرف میشود.

لمینیت و کامپوزیت ونیر؛ چه فرقی دارند و کدام برای شما بهتر است؟
لمینیت، پوستهٔ نازک سرامیکی است که در لابراتوار ساخته و روی دندان چسبانده میشود؛ کامپوزیت ونیر، لایهٔ همرنگ دندانی است که دندانپزشک همان جلسه روی دندان شکل میدهد. سرامیک رنگ و برق خود را بهتر نگه میدارد و ماندگاری بیشتری دارد؛

عصبکشی و درد؛ حین درمان و بعد از آن چه انتظاری داشته باشیم؟
بیشتر بیماران با این ترس وارد مطب میشوند که عصبکشی دردناک است؛ اما بزرگترین مرور نظاممند این حوزه، روی ۷۲ مطالعه، عکس این را نشان میدهد: درد با درمان فروکش میکند. پیش از درمان، ۸۱ درصد بیماران درد داشتند و میانگین شدتش ۵۴ از ۱۰۰ بود؛