عصبکشی و درد؛ حین درمان و بعد از آن چه انتظاری داشته باشیم؟

چکیده: بیشتر بیماران با این ترس وارد مطب میشوند که عصبکشی دردناک است؛ اما بزرگترین مرور نظاممند این حوزه، روی ۷۲ مطالعه، عکس این را نشان میدهد: درد با درمان فروکش میکند. پیش از درمان، ۸۱ درصد بیماران درد داشتند و میانگین شدتش ۵۴ از ۱۰۰ بود؛ ۲۴ ساعت بعد، این ارقام به ۴۰ درصد و ۲۴ رسید و یک هفته بعد به ۱۱ درصد و ۵ [1]. درد یا حساسیت خفیف تا چند روز پس از درمان طبیعی است و معمولاً هر روز کمتر میشود. در این مقالهٔ کوتاه میخوانید حین درمان چه انتظاری داشته باشید، روند طبیعی درد پس از درمان چیست، کدام نشانهها هشدارند، داروها چه جایگاهی دارند و چرا دندانهای عقب معمولاً پس از عصبکشی به روکش نیاز پیدا میکنند.
مقدمه: دردناکترین بخش، معمولاً پیش از درمان است
عصبکشی یا درمان ریشه یعنی برداشتن بافت ملتهب یا عفونی داخل دندان، تمیز و ضدعفونی کردن کانالها و پر کردن آنها، تا خود دندان حفظ شود. ترس از درد این درمان شایع است، ولی اعداد تصویر دیگری میدهند: دردی که بیمار را به مطب میآورد، بهطور میانگین متوسط و شایع است؛ درد پس از درمان، خفیفتر و رو به کاهش است [1]. هدف این مقاله این است که پیش از شروع درمان بدانید چه چیزی طبیعی است و چه چیزی نیست، چون بیشتر اضطراب بیماران از ندانستن میآید، نه از خود درمان.
۱. حین درمان چقدر درد دارد؟
عصبکشی زیر بیحسی موضعی انجام میشود و بیشتر بیماران حین کار درد قابلتوجهی ندارند. با این حال، بیحسی همیشه با یک تزریق کامل نمیشود: در مرور پک و وایت، تزریق تکمیلی بهطور میانگین در ۶۰ درصد موارد لازم شده است [1]. دشوارترین وضعیت، دندان فک پایین با التهاب برگشتناپذیر پالپ است که در اصطلاح «دندان داغ» نامیده میشود؛ التهاب، اثر داروی بیحسی را کم میکند. مرور نظاممند توپیوتا و همکاران روی ۱۷ مطالعه و ۱۵۰۴ بیمار نشان داد در همین وضعیت، افزایش حجم داروی بیحسی و مصرف پیشداروی ضدالتهاب غیراستروئیدی پیش از درمان، موفقیت بیحسی را بهطور معنادار بالا میبرد؛ در حالی که صرفاً عوض کردن تکنیک تزریق اثر ثابتشدهای نداشت [2].
روش نگارنده: بیحسی تا جای ممکن بدون درد انجام میشود، کامل شدن آن پیش از شروع کار آزموده میشود و حین عصبکشی هر مرحله برای بیمار توضیح داده میشود؛ وقتی ورودی کانالها باز میشود، به بیمار میگویم عصب دندانش برداشته شده و دید که درد نداشت. در دندانهایی با التهاب شدید نیز از مسکن پیش از درمان و بیش از یک روش تزریق استفاده میکنم. اگر جایی درد احساس کردید، همان لحظه بگویید؛ ادامهٔ کار بدون بیحسی کامل، قاعده نیست.

۲. بعد از درمان: درد باید هر روز کمتر شود
پس از رفتن بیحسی، درد یا حساسیت خفیف ـ بهویژه هنگام جویدن ـ تا چند روز طبیعی است و معمولاً بهتدریج کم میشود [1]. در مرور سیگنور و همکاران نیز درد پس از عصبکشی تکجلسهای در بیشتر بیماران هیچ یا خفیف بود و درد شدید بسیار کم دیده شد؛ درد متوسط تا شدید، اگر پیش بیاید، بیشتر در ۴۸ تا ۷۲ ساعت اول خود را نشان میدهد و بعد فروکش میکند [3]. نکتهٔ عملی ساده است: به جای شمردن روزها، به جهت درد نگاه کنید؛ روند طبیعی، نزولی است.
![درصد بیماران دارای درد، پیش از درمان و پس از آن؛ داده از پک و وایت (۲۰۱۱) [1].](/images/articles/root-canal-pain/fig-3.webp)
![میانگین شدت درد از ۱۰۰، پیش از درمان و پس از آن؛ داده از پک و وایت (۲۰۱۱) [1].](/images/articles/root-canal-pain/fig-4.webp)
یک علت ساده و قابلرفع درد هنگام جویدن، بلند بودن پرکردگی یا پانسمان دندان است؛ دندان روی غذای سفت زودتر به تماس میرسد و درد تیز ایجاد میکند. این مورد با یک مراجعهٔ کوتاه و کوتاه کردن پرکردگی برطرف میشود و نشانهٔ شکست درمان نیست.
| زمان پس از درمان | چه چیزی طبیعی است | چه زمانی تماس بگیرید |
|---|---|---|
| روز اول تا سوم | درد یا حساسیت خفیف تا متوسط، بهویژه هنگام جویدن؛ روند باید رو به کاهش باشد | درد شدید و رو به افزایش، یا تورمی که شروع شده است |
| روز سوم تا هفتم | درد بهتدریج ناچیز میشود؛ حساسیت خفیف به فشار ممکن است بماند | دردی که بعد از چند روز بیشتر شده، نه کمتر |
| پس از یک هفته | بیشتر بیماران درد ندارند یا دردشان ناچیز است (میانگین شدت ۵ از ۱۰۰) [1] | تورم، تب، ترشح یا طعم بد مداوم، یا باز شدن پانسمان |
جدول ۱ ـ روند طبیعی پس از عصبکشی و نشانههای هشدار؛ بر پایهٔ [1] و پاسخ تأییدشدهٔ نگارنده به پرسشهای رایج بیماران.
۳. شعلهوری و درد ماندگار: کمشیوع، اما واقعی
در اقلیت کوچکی از بیماران، درد یا تورم پس از درمان شدت میگیرد و به مراجعهٔ خارج از نوبت نیاز پیدا میکند؛ به این وضعیت «شعلهوری» گفته میشود. فراتحلیل تسیس و همکاران شیوع آن را با تعریفی گسترده ۸٫۴ درصد گزارش کرد [4] و فراتحلیل تازهتر اوشیما و همکاران، روی ۲۴٬۳۲۰ مورد، شیوع شعلهوری شدید را ۲٫۸۳ درصد یافت [5]. قویترین عامل همراه، درد خودبهخودی پیش از درمان بود (خطر نسبی ۵٫۸۳) و پس از آن درد هنگام ضربه و دق دندان (۳٫۴۵)؛ یعنی دندانی که با درد شدید وارد درمان میشود، پس از درمان هم بیشتر مراقبت میخواهد ـ نه اینکه درمان علت درد باشد [5].
دردی که شش ماه یا بیشتر بماند، نادرتر است: فراتحلیل نیکسدورف و همکاران روی ۲۶ مطالعه، فراوانی آن را ۵٫۳ درصد برآورد کرد (فاصلهٔ اطمینان ۹۵ درصد: ۳٫۵ تا ۷٫۲) [6]. علتش همیشه خود دندان درمانشده نیست؛ کانال درماننشده، ترک دندان، نشت ترمیم، دندان مجاور یا حتی درد غیر دندانی میتواند عامل باشد. به همین دلیل، درد ماندگار نیازمند معاینه و یافتن علت است، نه تحمل کردن و نه درمان خودسرانه.
یک پرسش رایج این است که درمان یکجلسهای دردناکتر است یا چندجلسهای. مرور کاکرین مرقونی و همکاران، روی ۴۷ مطالعه و ۵۸۰۵ شرکتکننده، تفاوتی در شکست پرتونگاری پس از دستکم یک سال نیافت؛ درد در هفتهٔ اول پس از درمان تکجلسهای کمی بیشتر گزارش شد (خطر نسبی ۱٫۵۵)، اما برای درد ۷۲ ساعت اول، تورم و شعلهوری تفاوتی ثابت نشد [7]. پس تعداد جلسات را وضعیت دندان تعیین میکند، نه ترس از درد.
۴. دارو بعد از عصبکشی: مسکن بله، آنتیبیوتیک نه همیشه
بعد از عصبکشی همیشه لازم نیست دارو مصرف کنید؛ تصمیم به وضعیت دندان، وجود عفونت و شدت درد بستگی دارد. وقتی دارو لازم است، خط اول مسکنهای ضدالتهاب غیراستروئیدیاند و ایبوپروفن پرمطالعهترین آنهاست. فراتحلیل شبکهای سامانی و همکاران، روی ۱۶ کارآزمایی و ۲۰۲۱ بیمار، نشان داد این داروها و کورتیکواستروئیدها درد پس از درمان را بهطور معنادار کم میکنند و بیشترین اثر در ساعتهای اول است؛ هرچند ناهمگونی مطالعات بسیار بالا بود و نویسندگان تأکید کردند دوز و زمانبندی ایدهآل هنوز قطعی نیست [8]. راهنمای انجمن دندانپزشکی آمریکا نیز برای درد حاد دندانی، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی، تنها یا همراه استامینوفن، را انتخاب نخست میداند [9].
دربارهٔ آنتیبیوتیک: آنتیبیوتیک مسکن نیست و برای درد معمول پس از عصبکشی توصیه نمیشود. راهنمای انجمن دندانپزشکی آمریکا آن را برای نشانههای انتشار عفونت ـ مانند تب، بیحالی یا تورم منتشر ـ یا وقتی درمان فوری دندان ممکن نیست، نگه میدارد [10]. دارو را فقط طبق تجویز دندانپزشکتان مصرف کنید و اگر درد یا تورم بیشتر شد، با مطب تماس بگیرید؛ خوددرمانی با آنتیبیوتیک هم بیاثر است و هم زیان دارد.

۵. روکش بعد از عصبکشی: همیشه لازم نیست، برای دندانهای عقب معمولاً لازم است
دندان عصبکشیشده، بهویژه اگر بخش زیادی از تاجش از دست رفته باشد، زیر فشار جویدن آسیبپذیرتر است. مرور نظاممند استاوروپولو و کویدیس، روی ۱۰ مطالعه، بقای ۱۰سالهٔ دندانهای روکششده را ۸۱ درصد و دندانهای با ترمیم مستقیم را ۶۳ درصد یافت [11]. در مطالعهٔ آکویلینو و کاپلان نیز دندانهای بدون روکش با نرخی ۶ برابر دندانهای روکششده از دست رفتند (فاصلهٔ اطمینان ۹۵ درصد: ۳٫۲ تا ۱۱٫۳) [12]. با این حال، صداقت علمی حکم میکند محدودیت این شواهد هم گفته شود: اینها مطالعات مشاهدهایاند و مرور کاکرین سکویرا-بایرون و همکاران، با تنها یک کارآزمایی کوچک، شواهد تصادفی را برای ترجیح قطعی روکش بر پرکردگی ناکافی دانست [13].
![بقای ۱۰سالهٔ دندان عصبکشیشده با روکش و با ترمیم مستقیم؛ داده از استاوروپولو و کویدیس (۲۰۰۷) [11].](/images/articles/root-canal-pain/fig-6.webp)
| وضعیت دندان | رویکرد معمول | دلیل |
|---|---|---|
| دندان عقب (آسیا و پرمولر) با تخریب زیاد | روکش معمولاً توصیه میشود | فشار جویدن بالاست و روکش از شکستن دندان جلوگیری میکند [11، 12] |
| دندان جلو با ساختار کافی | اغلب ترمیم مستقیم کافی است | فشار جویدن کمتر است و بافت سالم بیشتری باقی مانده است |
| هر دندان با پانسمان موقت | ترمیم نهایی را به تعویق نیندازید | پانسمان موقت برای ماندن طولانی ساخته نشده و نشت آن درمان را به خطر میاندازد |
جدول ۲ ـ روکش پس از عصبکشی در یک نگاه؛ تصمیم نهایی پس از معاینه و بر اساس محل دندان و بافت باقیمانده گرفته میشود.
قاعدهٔ عملی همان است که در مطب به بیماران میگویم: دندانهای عقب که فشار جویدن روی آنهاست معمولاً برای جلوگیری از شکستن به روکش نیاز دارند، ولی دندانهای جلو اگر ساختار کافی داشته باشند، اغلب بدون روکش هم میمانند.
جمعبندی: به جهت درد نگاه کنید، نه فقط به روزها
عصبکشی درمانی برای برداشتن درد است، نه ساختن آن: شیوع درد از ۸۱ درصد پیش از درمان به ۱۱ درصد در یک هفته میرسد و شدتش از ۵۴ به ۵ از ۱۰۰ [1]. حساسیت خفیف چند روز اول طبیعی است؛ درد رو به افزایش، تورم و تب طبیعی نیست و باید با مطب تماس بگیرید. دارو را فقط طبق تجویز مصرف کنید و ترمیم نهایی ـ و برای دندانهای عقب، روکش ـ را کاملکنندهٔ درمان بدانید، نه مرحلهای اضافی.
محدودیتهای شواهد: اعداد این مقاله میانگینهایی با پراکندگی زیادند و تجربهٔ هر بیمار میتواند متفاوت باشد؛ مرور اصلی (۲۰۱۱) برای روزهای دوم تا ششم دادهٔ جداگانه ندارد [1]. شواهد روکش عمدتاً مشاهدهای است و کارآزمایی تصادفی کافی وجود ندارد [13] و برای داروها نیز دوز ایدهآل واحدی از فراتحلیلها به دست نمیآید [8]. این مقاله جای معاینه را نمیگیرد؛ در صورت درد غیرعادی، مرجع تصمیم دندانپزشک معالج شماست.
منابع
- Pak JG, White SN. Pain prevalence and severity before, during, and after root canal treatment: a systematic review. Journal of Endodontics. 2011;37(4):429-438. doi:10.1016/j.joen.2010.12.016
- Tupyota P, et al. Supplementary techniques for pain control during root canal treatment of lower posterior teeth with irreversible pulpitis: a systematic review and meta-analysis. Australian Endodontic Journal. 2018;44(1):14-25. doi:10.1111/aej.12212
- Signor B, Kopper PMP, Aspesi M, Münchow EA, Scarparo RK. Postoperative pain after single-visit root canal treatment or vital pulp therapy. Journal of the American Dental Association. 2024;155(2):118-137.e1.
- Tsesis I, Faivishevsky V, Fuss Z, Zukerman O. Flare-ups after endodontic treatment: a meta-analysis of literature. Journal of Endodontics. 2008;34(10):1177-1181.
- Ohshima T, et al. Incidence and risk factors of severe flare-ups after endodontic treatment: a systematic review and meta-analysis. International Endodontic Journal. 2026;59:1778-1791. doi:10.1111/iej.70164
- Nixdorf DR, Moana-Filho EJ, Law AS, McGuire LA, Hodges JS, John MT. Frequency of persistent tooth pain after root canal therapy: a systematic review and meta-analysis. Journal of Endodontics. 2010;36(2):224-230. doi:10.1016/j.joen.2009.11.007
- Mergoni G, Ganim M, Lodi G, Figini L, Gagliani M, Manfredi M. Single versus multiple visits for endodontic treatment of permanent teeth. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2022;(12):CD005296. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36512807/
- Samani M, et al. Efficacy of NSAIDs and corticosteroids in postoperative pain management after root canal treatment: a network meta-analysis. International Journal of Physiology, Pathophysiology and Pharmacology. 2025;17:116-130.
- Carrasco-Labra A, et al. Evidence-based clinical practice guideline for the pharmacologic management of acute dental pain in adolescents, adults, and older adults. Journal of the American Dental Association. 2024;155(2):102-117.e9. doi:10.1016/j.adaj.2023.10.009
- Lockhart PB, et al. Evidence-based clinical practice guideline on antibiotic use for the urgent management of pulpal- and periapical-related dental pain and intraoral swelling. Journal of the American Dental Association. 2019;150(11):906-921.e12.
- Stavropoulou GS, Koidis PT. A systematic review of single crowns on endodontically treated teeth. Journal of Dentistry. 2007;35(10):761-767.
- Aquilino SA, Caplan DJ. Relationship between crown placement and the survival of endodontically treated teeth. Journal of Prosthetic Dentistry. 2002;87(3):256-263. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11941351/
- Sequeira-Byron P, Fedorowicz Z, Carter B, Nasser M, Alrowaili EF. Single crowns versus conventional fillings for the restoration of root-filled teeth. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2015;(9):CD010963.
دربارهٔ نویسنده: دکتر ماریا لشکر، جراح و دندانپزشک؛ مطب دندانپزشکی دکتر ماریا لشکر (نظرآباد) و مرکز کاشت دندان ایران ایمپلنت (تهران).
مقالههای دیگر

بلیچینگ دندان چیست؟ چقدر سفید میکند، چقدر میماند و آیا آسیب میزند؟
بلیچینگ یعنی روشن کردن رنگ خودِ دندان با ژل مخصوص، در مطب یا در خانه با قالب اختصاصی. اگر درست و تحت نظر دندانپزشک انجام شود، به دندان آسیب نمیرساند؛ دندانها معمولاً ۲ تا ۳ درجه روشنتر میشوند و حساسیت موقت پس از آن طبیعی است و برطرف میشود.

لمینیت و کامپوزیت ونیر؛ چه فرقی دارند و کدام برای شما بهتر است؟
لمینیت، پوستهٔ نازک سرامیکی است که در لابراتوار ساخته و روی دندان چسبانده میشود؛ کامپوزیت ونیر، لایهٔ همرنگ دندانی است که دندانپزشک همان جلسه روی دندان شکل میدهد. سرامیک رنگ و برق خود را بهتر نگه میدارد و ماندگاری بیشتری دارد؛

تأثیر نحوهٔ برخورد و گفتوگوی پزشک با بیمار بر درد هنگام درمان دندانپزشکی
دردی که بیمار روی صندلی دندانپزشکی حس میکند فقط حاصل تحریک بافت نیست؛ اعتماد به پزشک، واژههایی که پیش و حین درمان میشنود و حسی که از کنترل اوضاع دارد، شدت آن را بالا و پایین میبرد.